Tekst: © Jakub Zygmunt
Fot: © Kamil Paluszek
#Architektura #Cerkwie #DetalArchitektoniczny #Łemkowie #Łemkowszczyzna
Leluchów i Dubne
czyli, na sądeckim (i łemkowskim) końcu świata
Kiedy pojedziemy zaledwie osiem kilometrów na południe od Muszyny, znajdziemy się w zupełnie innym świecie. Leluchów, a za nim Dubne – dwie urokliwe wioski, których jeszcze nie odkryła masowa turystyka i które zachowały własny, niepowtarzalny charakter. W pierwszej z nich mieszka dwieście osób, w drugiej – niecałe pięćdziesiąt.
Będąc na tym południowym krańcu Sądecczyzny, znajdziemy się również w zupełnie innym paśmie górskim zwanym Górami Leluchowskimi. Jest w nich coś przykuwającego uwagę. Z pozoru nieciekawe, całkowicie zalesione i niezbyt wysokie pasmo, ale jak spojrzymy na mapę, to jest otoczone z trzech stron przez Słowację. Góry Leluchowskie mają opinię najbardziej dzikiego pasma w tej części Beskidów. Bez większego wysiłku natkniemy się na szlaku na ślady niedźwiedzia, dzików czy watahy wilków. Dzisiaj geografowie są raczej zgodni i przypisują te góry jako część Beskidu Sądeckiego, chociaż niektórzy uważają je za zupełnie osobne beskidzkie pasmo. Niektóre starsze wydania przewodników wspominają o Górach Leluchowskich jako części słowackich Gór Czerchowskich. Nie wchodząc już w polemikę na temat klasyfikacji geograficznej pasma, trzeba przyznać, że wzgórza wokół Leluchowa i Dubnego są zwyczajnie warte tego, by je poznać na żywo.
Лелюхів і Дубне, значыт на сандецкым (і лемківскым) кінци світа
Коли підеме лем вісем кілометрів на полудне од Мушыны, то найдеме ся в цілком інчым світі. Лелюхів, а за ним іщы Дубне – двa урокливы села, котрых іщы не одкрыла масова туристика і котры заховали свій неповторный характер. В першій з них мешкат двіста осіб, а в другій – близко пятдесят.
Будучы на тым полудньовым крайчыку Сандеччыны, найдеме ся тіж в інчым гірскым пасмі званым Лелюхівскыма Горами. Єст в них штоси такє, што звертат увагу. Здавало бы ся неінтересуюче, полністю лісисте і не так барз высокє пасмо, але як пізриме на мапу, то з трьох сторон граничыт зо Словацийом. Лелюхівскы Горы мают опінію найбарже дикого пасма в тій части Бескідів. Без більшого проблему найдеме на шляку сліды медведя, дикых свинь ци ватагы волків. Днес ґеоґрафы сут радше згідны і окрисляют тоты горы як част Сандецкого Бескіду, хоц сут і такы, котры принимают, же сут они окремым бескідскым пасмом. В некотрых старшых выданях путівників мож чытати, же Лелюхівскы Горы сут частю словацкых Черхівскых Гір. Не вдаючы ся уж в полеміку на тему ґеоґрафічной клясифікациі пасма, треба повісти, же горы докола Лелюхова і Дубного вартают, жебы іх познати нажыво.
Leluchów
Pierwszy na naszej drodze będzie Leluchów, który słynie nie tylko z tego, że nazwa miejscowości pojawia się w słowach piosenki Starego Dobrego Małżeństwa, ale również z tego, że regularnie organizowany jest tutaj targ. Handlują na nim nie tylko Polacy. Dzięki położeniu wsi przy samej granicy, podczas dni targowych tak naprawdę częściej niż naszych krajanów spotkamy tu Słowaków, Rusinów i Romów. Transgraniczny klimat we wsi jest nie do podrobienia.
Podczas spaceru po Leluchowie na pewno zwrócimy uwagę na miejscową cerkiew pw. św. Dymitra, która jest najbardziej zauważalnym śladem po dawnych mieszkańcach tych okolic. Mowa o Łemkach, którzy przed 1947 rokiem stanowili większość mieszkańców Leluchowa. Po wysiedleńczej akcji „Wisła” miejscowość została zasiedlona przez ludność polską.
Cerkiew, pierwotnie greckokatolicka, dzisiaj służąca katolikom obrządku łacińskiego, została wybudowana w 1861 roku. Reprezentuje typowy styl zachodniołemkowski. To świątynia drewniana o konstrukcji zrębowej, trójdzielna, składająca się z nawy, zamkniętego prezbiterium, babińca oraz wieży. Wewnątrz możemy podziwiać oryginalny ikonostas z XIX wieku. Cerkiew znajduje się na niewielkim wzgórzu, skąd można podziwiać panoramę na dolinę potoku Smereczek i leżącą po drugiej stronie granicy słowacką wieś Ruská Voľa.
Odwiedzając sądecki (choć teraz już wiemy, że nieco również łemkowski) koniec świata, nie możemy zapomnieć o drugiej, jeszcze bardziej schowanej w górach wsi. Oczywiście chodzi o Dubne, do którego z Leluchowa jest jedynie pięć kilometrów. Możemy ten dystans pokonać albo pieszo, albo jadąc własnym samochodem, albo… autostopem.
Першый на нашій дорозі буде Лелюхів, котрый єст знаный не лем з того, же назва місцевости появлят ся в словах співанкы польского ансамблю Stare Dobre Małżeństwo, але тіж з того, же реґулярні єст гев орґанізуваный торг. Гандлюют на ним не лем Полякы. Завдякы тому, як положене єст село – при самій граници, в торговы дни так направду частійше як Поляків стрітиме гев Словаків, Русинів ци Ромів. Трансграничного климату в селі не даст ся підробити.
Як будеме робити прогульку по Лелюхові, то напевно звернеме увагу на місцеву церков св. Димитрия, котра єст найбарже видным слідом по давных жытелях тых околиц. Бесіда о Лемках, якы перед 1947 роком были більшістю в Лелюхові. По выселенчій акциі «Вісла» місцевіст была заселена Поляками.
Церков, первістні грекокатолицка, днес хоснувана католиками латиньского обряду, была побудувана в 1861 році. Презентує типовый західньолемківскій стиль. Єст то деревяный храм зрубовой конструкциі, поділеный на три части: наву, пресвітерию та бабинец з вежом. Всередині мож обзерати ориґінальный іконостас з ХІХ столітя. Церков находит ся на невеликій горі, одкаль видно панораму на долину Смеречка і находяче ся по другій стороні границі словацкє село Руска Воля.
Одвиджаючы сандецкій (хоц тепер уж знаме, же тіж і кус лемківскій) конец світа, не можеме забыти о другым, іщы барже схованым в горах селі. Очывидно іде о Дубне, до котрого з Лелюхова єст лем пят кілометрів. Можна тот дистанс перейти піше, або переіхати своім автом, або… автостопом.
Dubne
Dubne jest najmniejszą wsią w powiecie nowosądeckim. W kilkunastu gospodarstwach mieszka mniej niż 50 osób. Na próżno szukać tutaj sklepu, ale bez problemu odnajdziemy we wsi dawną łemkowską cerkiew. Świątynia pw. Michała Archanioła została wybudowana w 1863 roku i, podobnie jak leluchowska cerkiew, także jest przykładem stylu zachodniołemkowskiego. Wewnątrz możemy zobaczyć oryginalne wyposażenie pochodzące z XIX wieku.
Co jeszcze można robić w Dubnem? Niewiele, ale to jest właśnie największy atut tej górskiej wioski. Tutaj można doskonale odpocząć od zgiełku miasta. Możemy położyć się na polanie powyżej cerkwi i przyglądać się panoramie wsi położonej w samym sercu Gór Leluchowskich. Z Dubnego również możemy podejść główną drogą pod górę w kierunku północnym i po kilkudziesięciu minutach spaceru dotrzemy do żółtego szlaku turystycznego, którym dojdziemy w jedną stronę do Muszyny, a w drugą do kolejnej magicznej wsi – Wojkowej.
Дубне єст найменшым селом в новосандецкым повіті. В парунацетьох хыжах прожыват менше як 50 осіб. Не найдеме гев ниякого склепу, але без проблему найдеме лемківску церков. Храм св. Михала Архангела был побудуваный в 1863 році і, подібні як лелюхівска церков, тіж єст приміром західньолемківского стилю. Всередині находит ся ориґінальне выпосажыня, што походит з ХІХ столітя.
Што іщы мож робити в Дубным? Невельо, але то єст як раз найбільшый атут того гірского села. Можна ту ідеальні одпочати од галасу міста. Можеме положыти ся на поляні выже церкви і смотріти на панораму села, котре находит ся в самым серци Лелюхівскых Гір. З Дубного можеме тіж підыйти головном дорогом під гору і о парудесят минут трафиме на жолтый туристичный шляк, котрым дойдеме в єдну сторону до Мушыны, а в другу до дальшого маґічного села – Войковой.
Leluchów i Dubne to prawdziwe skarby, o których zapomniał świat. Spokojne górskie wsie dawniej zamieszkiwane przez Łemków, i chociaż dzisiaj „polskie”, to nie straciły swojego pierwotnego klimatu. Jak najlepiej je poznawać? Po cichu i powoli, nie pozwalając, by wkradła się do nich masowa turystyka, która by obdarła z wszelkiej magii ten sądecko-łemkowski koniec świata.
Лелюхів і Дубне то правдивы скарбы, о котрых забыл світ. Спокійны гірскы села, в якых давнійше мешкали Лемкы, хоц днес «польскы», то не втратили свого первістного характеру. Як найліпше іх познавати? Тихо і помалы, не дозваляючы, жебы вкрала ся до них масова туристика, котра бы обдерла з маґіі тот сандецко-лемківскій конец світа.
